امروزه اقلام متعددي از زباله هاي شهري كه حجم قابل توجهي را شامل مي شوند، قابليت بازيافت دارند. كاغذ به عنوان يكي از محصولات طبيعت سرسبز و جنگلهاي طبيعي و انسان كاشت، امروزه سهم زيادي از كيسه هاي زباله خانگي و مراكز اداري و تجاري را به خود اختصاص مي دهد. كاغذ يكي از اقلام با ارزش مواد زائد جامد است كه «سلطان زائدات» لقب گرفته است. بازيافت اين ماده ارزشمند و استفاده مجدد از آن در برخي مصارف كه خاص نه تنها از قطع درختان، هزينه هاي تبديل الياف گياهي به كاغذ و ساير هزينه هاي توليد آن مي كاهد، بلكه از نظر اقتصادي نيز به دليل سودآوري آن و توليد اشتغال از اهميت خاص برخوردار است. اهميت بازيافت كاغذ را مي توان به طور كلي از دو نظر«ضرورت بازيابي كاغذهاي باطله» و «كمك به حفظ محيط زيست و منافع اقتصادي حاصل از آن» مورد بررسي قرار داد.
از نظر زيست محيطي، بازيافت كاغذ موجب كاهش وابستگي و نياز به كاغذهاي بكر ودر نهايت كاهش قطع درختان و بالارفتن فرصت تجديد حيات عرصه هاي جنگلي عريان شده مي شود. مصرف كاغذ از دير باز معيارهاي سنجش توسعه يافتگي جوامع بوده است. گسترش رسانه ها و فرصت هاي الكترونيكي نيز با وجود قابليت هاي بالا هنوز نتوانسته است از ارزش كاغذ در توسعه دانش و سطح توسعه يافتگي جوامع بكاهد. نخستين استفاده از كاغذ كه در مصر باستان ثبت شده براي نوشتن بوده است؛ ولي پس از آن مصارف ديگري براي كاغذ مطرح شد كه ميزان نياز به اين ماده را افزايش داده با وجود اين كيفيت كاغذهاي مصرفي باعث شد كه از گذشته هاي دور به خصوص در قرن اخير تلاشهاي سنتي و مدرني براي استفاده مجدد از كاغذهاي دور ريختي در مصارفي كه نياز به كاغذ مرغوب ندارد، انجام بگيرد. يكي از نتايج مصرف دوباره كاغذهاي باطله كاستن از فشار وارده بر طبيعت است.
تجربه نشان مي دهد كه براي توليد يك تن كاغذ بكر، به17 اصله درخت قطع شده نياز است. علاوه بر اين، در فرايند توليد كاغذ از الياف گياهي درختان 400 هزار ليتر آب و 4 هزار كيلووات برق، مصرف مي شود. بنابراين توليد يك تن كاغذ بكر، هزينه هاي زيست محيطي اقتصادي زيادي دارد و مصرف درست و بهينه آن در گام نخست و استفاده مجدد از آن در گام بعد، ضرورت تام مي يابد. چنانچه مدت زمان لازم براي رشد و تكامل مجدد پوششهاي جنگلي استفاده شده براي توليد كاغذ را به همراه فرسايش خاك و محدود شدن قدرت باروري خاك، كاهش توليد اكسيژن و دفع دي اكسيدكربن را به علاوه چندين پيامد منفي ديگر در نظر بگيريم، توليد يك تن كاغذ خطرات متعددي را براي محيط زيست ايجاد مي كند. در حالي كه توليد يك تن كاغذ بازيافتي سبب 50% صرفه جويي در مصرف آب، 64% صرفه جويي در مصرف انرژي و 74% كاهش آلودگي هوا شود و همچنين ايجاد شغل يكي ديگر از مزاياي اقتصادي بازيافت كاغذ است.
بازيافت كاغذ در ايران
بازيافت كاغذ بر خلاف مفهوم كنوني كه با فرآيندهاي شيميايي و پردازش كارخانه اي تعريف مي شود، از دير باز به صورت سنتي و استفاده محدود وجود داشته است. سهولت خمير كردن كاغذهاي باطله و شكل دهي مجدد به آنها همواره سبب مي شده كه مردم براي مصارف خود به اين كار روي آورند. جلدهاي زركوب رايج در دوره هاي پيش و پس از اسلام از مقواهايي ساخته مي شد كه از خمير كردن دوباره كاغذ باطله يا بكر به دست مي آمد.
فعاليت هاي سنتي بازيافت كاغذ در سطح محدودي صورت مي گرفت. با گذشت زمان و همراه بالارفتن مصرف كاغذهاي بكر كه عمدتاً وارداتي بودند، ميزان زائدات كاغذ نيز افزايش يافت. وجود تقاضا در بخش هايي از صنايع كشور كه به كاغذهاي خيلي مرغوب نياز نداشت سبب شكل گرفتن فعاليت هايي در زمينه توليد، كاغذهاي صنعتي مانند مقوا شد. آغاز فعاليت صنعتي بازيافت كاغذ در كشور به سال تاسيس نخستين كارخانه مقواسازي ديگر در سال 1333 باز مي گردد و پس از آن نيز تا سال 1336 دو كارخانه مقواسازي ديگر در تهران راه اندازي شدند.
پس از آن در كنار كارخانه ها، كارگاههاي كوچك و بزرگ بازيافت كاغذ نيز داير شدند كه عمدتاً در زمينه توليد محصولات كاغذي با كيفيت پايين، مانند مقوا و شانه تخم مرغ فعاليت دارند. مهمترين ويژگي صنعت بازيافت كاغذ ايران را مي توان پايين بودن كيفيت و سطح فناوري تجهيزات كارخانه اي آن دانست. سطح پايين فناوري مورد استفاده گرچه با سرمايه گذاري محدود سازگار اسصت ولي توان محصولات كاغذي مرغوب و با كيفيت را ندارد، علاوه بر اين امنيت بهداشتي توليدات چنين كارخانه هايي هنوز با ترديد مواجه است.
فرآيند بازيافت كاغذ
بازيافت كاغذ از طريق فرآيندي صورت مي گيرد كه كاغذهاي دور ريختني جمع آوري شده را براي توليد ورقه هاي كاغذي با ضخامت متفاوت به خمير تبدل مي كنند. به طور كلي در كارخانه هاي بازيافت كاغذ ابتدا كاغذهاي باطله در انبار به سمت خردكن وارد مي شود و پس از آن وارد دستگاه خميرسازي مي گردد. خمير حاصل از اين دستگاه توسط پمپ روي دستگاه توليد مقوا ريخته مي شود. در اين قسمت به كمك سيستم مكش، خمير و آب از هم جدا مي شوند ورقه هاي كاغذ را خشك مي كند و در مرحله بعد اين ورقه ها اطو شده و اين چنين مقوا توليد مي شود. مقواهاي توليدي بعد ازي برش به بازار عرضه مي گردند. مراحل خردكردن، خمير كردن، قالب ريزي، خشك كردن، اطو كني و برش مهمترين مراحل فرآيند بازيافت كاغذ در كارخانه ها است.
